dekoracja

Todd-AO

dekoracja

Wstęp

Zawarto tu garść informacji technicznych o filmie 70 mm. W opisie tym skoncentrowano się na standardzie Todd-AO, jednak należy pamiętać, że większość prezentowanych danych w równym stopniu dotyczy innych pochodnych procesów szerokoformatowych (zostały one przedstawione na osobnej podstronie).

Współczesny film panoramiczny

Po II wojnie światowej sytuacja w kinematografii zmieniła się. Kinom wyrosła nowa konkurencja w postaci telewizji. Wytwórnie filmowe i tym razem musiały zapewnić seansom kinowym wyjątkowość, a panoramiczny obraz był na to doskonałym sposobem. Spektakularny sukces trójtaśmowego systemu Cinerama, który został wprowadzony w 1952 roku potwierdził tę strategię.

Proces Cinerama był w stanie wyświetlić na dużym zakrzywionym ekranie obraz o proporcjach 2,89:1 (obejmujący polem widzenia 146°) ze stereofonicznym siedmiokanałowym dźwiękiem. Podczas projekcji wykorzystywano trzy projektory 35 mm, dźwięk odtwarzany był z zsynchronizowanej z obrazem dodatkowej taśmy magnetycznej 35 mm. Koszt i złożoność aparatury kinotechnicznej wykluczały jednak przyjęcie Cineramy jako powszechnego standardu wyświetlania filmów panoramicznych, ograniczając wykorzystanie systemu jedynie do największych kin. Rozpoczęły się poszukiwania prostszej i tańszej alternatywy.

Krokiem w tym kierunku był system CinemaScope studia 20th Century Fox, który miał swoją premierę w 1953 roku. W celu uzyskania panoramicznego obrazu wykorzystano optyką anamorfotyczną. Proces oferował też czterokanałowy, magnetyczny dźwięk stereofoniczny. Do zdjęć i projekcji wykorzystywano standardową taśmę 35 mm z posuwem pionowym (kopia z dźwiękiem magnetycznym musiała mieć jednak niestandardowe, bo węższe oczka perforacji). Mimo iż standard szybko rozpowszechnił się, stało się jasne, że z przyczyn technicznych w żaden sposób nie może on zbliżyć się jakością do Cineramy. Skorzystanie z szerszej taśmy było jedyną praktyczną możliwością i prace nad odpowiednim rozwiązaniem już się rozpoczęły.

Todd-AO

Amerykański producent Mike Todd, wcześniej będący udziałowcem Cinerama Productions miał konkretny pomysł na nowy standard. W celu jego realizacji nawiązał współpracę z firmą American Optical Co., tworząc spółkę o nazwie Todd-AO Corp., która miała zająć się technicznym aspektem prac. Postanowiono stworzyć system wykorzystujący kamerę rejestrującą obraz na taśmie o szerokości 65 mm. Samo w sobie nie było to żadną nowością, wszak taśmy o takiej szerokości użyto m.in. w procesie Magnifilm 25 lat temu... Kamery Fearless używane w tamtym czasie okazały się być sprawne i nic nie stało na przeszkodzie, aby można je było wykorzystać w nowym standardzie. Niezbędne były oczywiście pewne unowocześnienia i modyfikacje (np. w Magnifilm klatka miała wysokość czterech perforacji, w nowym rozwiązaniu skok zwiększono do pięciu), jednakże kamery okazały się być sprzętem bardzo uniwersalnym i łatwym w dostosowaniu do aktualnych potrzeb.

Podobnie jak w przypadku systemu Cinerama projekcja odbywała się na wklęsłym, dużym ekranie. Aby uzyskać efekty zbliżone do trójtaśmowego pierwowzoru, American Optical Co. skonstruowała specjalny szerokokątny obiektyw o ogniskowej 12,7 mm (nazwany Bugeye), który mógł objąć pole widzenia równe 120°.

System, który pierwotnie miał nazywać się Magna, narodził się ostatecznie jako Todd-AO.

Pierwszym filmem sfotografowanym i wyświetlanym w Todd-AO był obraz Oklahoma! (reż. Fred Zinnemann, 1955), który kręcono równocześnie kamerą 35 mm, aby umożliwić rozpowszechnianie wersji w tym formacie (było to konieczne, gdyż kamera Todd-AO fotografowała z prędkością 30 kl./s). Drugim pełnometrażowym filmem (wyprodukowanym przez samego Mike'a Todda) była monumentalna produkcja W 80 dni dookoła świata (reż. Michael Anderson, 1956). W tym przypadku większość scen kręcona była równocześnie dwiema kamerami Todd-AO, które pracowały z klatkarzem 30 kl./s (w celu rozpowszechniania w Todd-AO) i 24 kl./s (na potrzeby dystrybucji w innych formatach). Kolejne produkcje w Todd-AO począwszy od filmu Południowy Pacyfik (reż. Joshua Logan, 1958) były filmowane już wyłącznie ze standardową prędkością 24 kl./s. Produkcje te, będące dużym sukcesem komercyjnym, niewątpliwie przyczyniły się do upowszechnienia szerokoformatowych standardów kinematograficznych począwszy od drugiej połowy lat pięćdziesiątych XX wieku.

Zmiany

Ważniejsze parametry filmu 70 mm.
Rys. 1. Ważniejsze parametry filmu 70 mm.

Todd-AO przeszedł pod względem technicznym pewną ewolucję. Wstępnie projekcja miała być realizowana za pomocą pojedynczego projektora wyświetlającego obraz z taśmy o szerokości 65 mm. Dźwięk, podobnie jak w przypadku Cineramy, miał być zapisany na niezależnej taśmie magnetycznej 35 mm. Ze względu na szybki postęp technologiczny założenia te zostały zmienione. Sześć ścieżek magnetycznych umieszczono bezpośrednio na kopii eksploatacyjnej, która w związku z tym musiała zostać poszerzona o dodatkowe 5 mm. Szerokość negatywu pozostała bez zmian. Efektem prac był system, w którym filmowano na taśmie 65 mm, negatyw kopiowany był w celu projekcji stykowo (bezpośrednio bądź poprzez interpozytyw / internegatyw) na taśmę 70 mm uzupełnioną o stereofoniczny dźwięk magnetyczny. Dla osiągnięcia większej płynności ruchu zastosowano klatkarz równy 30 kl./s.

Klatka kopii 70 mm zgodnej z Todd-AO.
Rys. 2. Klatka kopii 70 mm zgodnej z Todd-AO.

Już po przejęciu części udziałów w Todd-AO Corp. przez 20th Century-Fox w 1958 roku wycofano się z tej ostatniej innowacji na rzecz standardowego klatkarzu 24 kl/s. Zmiana dawała możliwość optycznego przepisania negatywów 65 mm na taśmę 35 mm w celu projekcji w kinach nie posiadających aparatury 70 mm. Film nie musiał już być fotografowany równocześnie dla Todd-AO i 35 mm: źródłem obu kopii był ten sam negatyw 65 mm. Wymogiem przestał też być wklęsły ekran. Wszystkie te zmiany odbiegły od pierwotnych założeń skopiowania Cineramy, jednak czyniły system tańszym w eksploatacji, ułatwiając powszechne przyjęcie tego i innych formatów projekcji 70 mm.

Film

Zgodnie z ostateczną specyfikacją, zdjęcia realizowano na perforowanym negatywie o szerokości 65 mm. Okienko filmowe kamery zdjęciowej miało rozmiar 52,6 mm x 23 mm. Kopia eksploatacyjna wykonywana była na filmie o szerokości 70 mm (perforacje miały identyczne rozmieszczenie jak na filmie 65 mm). Rozmiar okienka projekcyjnego wynosił 48,56 mm x 22 mm. Kopię uzupełniały ścieżki zapisu magnetycznego wykonane z warstwy tlenku żelaza, znajdujące się po obu jej stronach (rys. 3.).

Na rysunkach 1 i 2 ukazane są podstawowe parametry filmu i klatki kopii 70 mm1.

Tabela 1. Legenda do rys. 1.
Oznaczenie Wymiar znamionowy
(mm)
Odchyłki
(mm)
B 69,95 +/- 0,05
m1 5,5 +/- 0,05
m2 53,4 +/- 0,05
b 2,8 +/- 0,01
h 1,98 +/- 0,01
t 4,75 +/- 0,01
q 0,00 0,05 maks.
s 0,15 +/- 0,02

^ na górę

Projektor

Równolegle z pracami nad nowym systemem, podjęto działania w celu skonstruowania odpowiednio niezawodnego i uniwersalnego systemu projekcyjnego. Todd-AO Corp. zleciła to zadanie firmie Philips. W zaledwie 9 miesięcy od daty zlecenia skonstruowano projektor o nazwie DP 70, dający możliwość wyświetlania zarówno filmów w standardach 70 mm, jak i 35 mm. Przełączenie projektora między poszczególnymi szerokościami filmu zajmowało ok. czterech minut. Mimo iż od tego czasu skonstruowano wiele podobnych urządzeń, DP 70 uznawany jest nadal za jeden z najlepszych projektorów uniwersalnych. Jego produkcję zakończono w roku 1966, ale niektóre egzemplarze używane są do dnia dzisiejszego.

Dźwięk

Jak zostało wspomniane wcześniej, w oryginalnym formacie Todd-AO zwyciężyła koncepcja magnetycznych ścieżek dźwiękowych naniesionych bezpośrednio na kopię filmową (rys. 3.)2. Dźwięk stereofoniczny składał się z sześciu kanałów. Pięć z nich służyło do sterowania głośnikami znajdującymi się za ekranem (lewy, półlewy, centralny, półprawy, prawy). Szósty zaś był kanałem efektowym (surround), przeznaczonym dla głośników znajdujących się po lewej i prawej stronie widowni oraz za nią. Opcjonalnie w kanale surround mogły być zapisane informacje pseudo-stereofonicznego systemu Perspecta Stereo (standard ten umożliwiał sterowanie głośnością trzech niezależnych grup głośników, co pozwalało na uzyskanie efektów kierunkowych). Wszystko te funkcjonalności powodowały, że system Todd-AO w 1955 roku gwarantował najdoskonalszy dźwięk ze wszystkich dostępnych standardów jednotaśmowych i przewagę tę utrzymywał przez wiele lat.

Fragment typowej kopii 70 mm z dźwiękiem magnetycznym.
Rys. 3. Fragment typowej kopii 70 mm z dźwiękiem magnetycznym.

Dolby Stereo

Pierwsza poważna zmiana nastąpiła dopiero w roku 1977, kiedy firma Dolby Labs wprowadziła wersję 70 mm swojego systemu Dolby Stereo (system ten zrewolucjonizował optyczny dźwięk na filmie 35 mm, umożliwiając zapisanie na nim aż czterech kanałów). W wersji 70 mm Dolby Stereo pozwalał na magnetyczny zapis sześciu kanałów dźwięku z zastosowaną redukcją szumów Dolby A. W stosunku do oryginalnego dźwięku Todd-AO zrezygnowano z kanałów półlewego i połprawego na rzecz lewego i prawego kanału efektów niskich częstotliwości (LFE), nazwanych Baby Boom.

Stereo Surround / Dolby SR

W 1979 Dolby Labs wprowadziła kolejną modernizację w postaci systemu Stereo Surround. Tym razem przewidziano cztery znajdujące się za ekranem głośniki: lewy, centralny, prawy oraz jeden głośnik niskich częstotliwości. Dwa pozostałe kanały służyły do sterowania lewymi i prawymi głośnikami efektowymi (left surround, right surround). W efekcie uzyskano popularną do dziś konfigurację kanałów 5.1. Stereo Surround był zgodny wstecznie z Dolby Stereo (na taśmie, dzięki odpowiedniemu podziałowi częstotliwości, znajdował się dźwięk przeznaczony dla obu standardów). Modyfikacją Stereo Surround wprowadzoną w połowie lat osiemdziesiątych był system Dolby SR (SR – ang. Spectral Recordnig) ze znacząco udoskonaloną redukcją szumów i lepszym pasmem przenoszenia.

Cinema Digital Sound

Pierwszym cyfrowym systemem dźwięku na filmie 70 mm był system Cinema Digital Sound (CDS) stworzony przez firmy Eastman Kodak i Optical Radiation Corporation. Miał on premierę w roku 1990. Był to system w konfiguracji 5.1 z cyfrowym dźwiękiem zapisanym optycznie bezpośrednio na kopii. Zastępował on zapis magnetyczny. Ze względu na sporą zawodność, wersje 35 mm i 70 mm standardu CDS nie przyjęły się i wkrótce zaniechano jego stosowania.

Digital Theater System

Jak dotąd najnowszym standardem dźwięku używanym przy projekcji 70 mm jest cyfrowy Digital Theater System (DTS) stworzony przez firmę DTS, Inc. Swoją premierę w wersji szerokoformatowej miał on w roku 1995 (aczkolwiek testowe pokazy odbywały się wcześniej). DTS jest stereofonicznym systemem wykorzystującym schemat kanałów 5.1. W przeciwieństwie do pozostałych standardów, na kopii filmowej zapisany jest optycznie jedynie cyfrowy kod czasowy umożliwiający synchronizację ze źródłem dźwięku, które stanowi zewnętrzny odtwarzacz/dekoder. Nośnikiem dźwięku są płyty CD-ROM (zapis jest skompresowany). Synchronizacja, wybór i zmiana płyt przebiega automatycznie. Ze względu na fakt, iż kod DTS zajmuje część miejsca przeznaczonego na ścieżki magnetyczne (znajduje się on po jednej stronie taśmy, zewnętrznie względem perforacji), równoległe stosowanie zapisu magnetycznego nie jest możliwe. Tym samym dla zapewnienia niezbędnej redundancji podczas seansu, zalecane jest stosowanie dwóch odtwarzaczy DTS. Przełączanie w przypadku ewentualnej awarii następuje również automatycznie.

Praktycznie wszystkie współcześnie wyprodukowane kopie 70 mm używają systemu DTS. Pozostałe konkurencyjne względem DTS systemy cyfrowe jak Dolby Digital i SDDS nie są przy kopiach 70 mm wykorzystywane.

^ na górę

Podsumowanie

W poniższej tabeli znajduje się zestawienie ważniejszych parametrów procesu Todd-AO:

Tabela 2. Podstawowe dane techniczne procesu Todd-AO.
Zdjęcia Projekcja
Szerokość filmu 65 mm 70 mm
Skok 5 perforacji 5 perforacji
Klatkarz 30 kl./s
(później 24 kl./s)
30 kl./s
(później 24 kl./s)
Posuw pionowy pionowy
Optyka sferyczna sferyczna
Rozmiar okienka 52,6 mm x 23 mm 48,56 mm x 22 mm
Stosunek boków kadru 2,20:1 2,20:1
Dźwięk nie dotyczy Magnetyczny 6 ścieżek, analogowy. Później analogowe: Dolby Stereo, Stereo Surround i Dolby SR; cyfrowe: CDS i DTS.

^ na górę

Przypisy:

  1. Zamieszczone rysunki kopii 70 mm wzorowane są na tych zawartych w książce Poradnik kinooperatora. Zostały one jednak poprawione i uzupełnione. ^
  2. Podobna technologia była już wykorzystywana w 35 mm standardzie CinemaScope, w którym dostępne były jednak cztery kanały dźwiękowe. ^

^ na górę