dekoracja

Historia

dekoracja

Wstęp

Szerokoformatowa rewolucja okrzyczana przyszłością kina, zapoczątkowana w krajach zachodnich i kontynuowana również po wschodniej stronie żelaznej kurtyny nie mogła ominąć i polskiej kinematografii. Posiadane przez autorów dane historyczne są jednak w tym względzie wyjątkowo skromne i wymagają dalszego uzupełnienia.

Kina

Pierwszym polskim kinem zaprojektowanym z myślą o „superpanoramicznej” projekcji 70 mm był krakowski Kijów, który został oddany do użytku w 1967 roku1. W tym samym roku do wyświetlania filmów w standardzie 70 mm przeprojektowano też łódzkie kino Bałtyk. Po tym czasie nastąpiła dwuletnia przerwa, podczas której zbierano doświadczenia z pierwszych dwóch polskich kin szerokoformatowych, jak również przygotowywano adaptację następnych budynków. Kolejne inwestycje zrealizowano więc dopiero w roku 1970 2.

Plany z początku lat 70. zakładały, że w Polsce do końca roku 1975 będzie funkcjonowało w sumie 15 kin szerokoformatowych o łącznej ilości 11276 miejsc. Praktyczna realizacja tych planów wyglądała następująco: do roku 1971 oddano w sumie 11 kin posiadających razem 8856 miejsc2, w roku 1973 było ich 12, w latach 1974–1975 – 13, a w roku 1976 – tylko 143. W ostatecznym rozrachunku liczba kin nie była więc przytłaczająca. Dla porównania, w ZSRR było ich kilkaset, w sąsiedniej Czechosłowacji – kilkadziesiąt (pierwsze powstało w 1964 roku, a jedno z nich, w czeskim Krnovie, do dziś dysponuje sprawnym sprzętem 70 mm4).

Aparatura kinotechniczna

Sprzęt projekcyjny do polskich kin sprowadzany był głównie z NRD. Były to projektory Pyrcon UP700 wyprodukowane przez VEB Pentacon w Dreźnie. Urządzenia te umożliwiały wyświetlanie filmów w formatach 70 i 35 mm (jednak ze względu na duży koszt eksploatacji tych aparatów, zalecano wyposażanie kin w dodatkowy sprzęt przeznaczony wyłącznie do projekcji 35 mm). Sporadycznie też stosowano uniwersalne projektory produkcji radzieckiej (najprawdopodobniej modele Kinap KP-15 bądź Kinap KP-30), czeskiej (Meopta UM70/35), a także produkowane w RFN projektory Bauer (model U3).

W roku 1971 w ramach ustaleń RWPG zdecydowano, że VEB Pentacon zaprzestanie produkcji aparatury 70 mm. Opracowano więc w naszym kraju szczegółowy plan zaopatrzenia kin w odpowiedni zapas części zamiennych (na lata 1972–1980). W nowo wybudowanych kinach planowano już wykorzystanie projektorów produkowanych przez czeską Meoptę, jednak autorzy nie posiadają w tej chwili danych na temat praktycznej realizacji tego przedsięwzięcia. W latach późniejszych podjęto próby modernizacji latarni projektorów UP700, co może świadczyć o ostatecznym zarzuceniu planów zakupu nowej aparatury szerokoformatowej.

Filmy

W początkowej fazie eksploatacji nowych kin, polska kinematografia nie posiadała własnych tytułów dostępnych w kopiach 70 mm. Wyświetlano więc filmy zagraniczne. Liczba sprowadzanych kopii – ze względu na duży koszt – nie była na ogół wielka. Dla przykładu, od roku 1967 do pierwszego półrocza 1971 roku sprowadzono w sumie 22 filmy (włączając tytuły podwójne), najczęściej w 1–2 kopiach. Wersje 70 mm stanowiły więc uzupełnienie szerszej na ogół dystrybucji na taśmie 35 mm. Jednym z wyjątków było wznowienie filmu Przeminęło z wiatrem. Wprowadzone na ekrany w roku 1967, w polskich kinach pojawiło się prawdopodobnie w pierwszej połowie lat 70. i było eksploatowane w dwóch kopiach, wyłącznie na szerokiej taśmie.

W latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia wydawało się jednak oczywiste, że również polska kinematografia powinna oferować widzom filmy, które będzie można pokazywać w nowym, efektownym formacie. Nawet będąc jedynie powiększeniami ze standardowych negatywów 35 mm, uzupełnione o stereofoniczny dźwięk, prezentowały się spektakularnie. Podobnie jak w innych krajach, na taką dystrybucję mogły liczyć jedynie największe widowiska.

Fragment kopii Ziemi obiecanej
Fot. 1. Fragment kopii 70 mm „Ziemi obiecanej”
(fot. M. Gil)

Pierwszą rodzimą produkcją przeniesioną z taśmy 35 mm i rozpowszechnianą w kopiach 70 mm był obraz Westerplatte Stanisława Różewicza. Sam film powstał w 1967 roku, a jego premiera w wersji 70 mm miała miejsce w roku 1971. Zweryfikowana do tej pory lista krajowych filmów rozpowszechnianych w kopiach 70 mm zawiera jedynie kilka pozycji, m.in. najdroższą produkcję w historii polskiego kina – Potop Jerzego Hoffmana i legendarną Ziemię obiecaną Andrzeja Wajdy. Nie wszystkie te filmy tworzone były z intencją późniejszego przepisania ich na format 70 mm. Witold Sobociński, jeden z autorów zdjęć do Ziemi obiecanej, wyraził nawet swoje niezadowolenie z powodu decyzji o dystrybucji filmu na taśmie 70 mm – prawdopodobnie z uwagi na fakt, że oryginalny kadr musiał zostać na potrzeby standardu zmodyfikowany do proporcji 2,20:1, co odbywało się (przynajmniej w tym przypadku) bez udziału operatora.

W Polsce najprawdopodobniej nigdy nie podjęto się realizacji żadnej produkcji filmowej na negatywach szerokoformatowych. Nie udało się do tej pory uzyskać informacji o zdjęciach próbnych czy choćby poważniejszych planach odnośnie takiego przedsięwzięcia. Można przyjąć, iż główną przyczyną tego stanu rzeczy było relatywnie późne przyjęcie standardu 70 mm w naszym kraju, kiedy – zgodnie z ze światowym trendem – rezygnowano już z filmowania na negatywach 65/70 mm (koncentrując się na wykonywaniu szerokoformatowych kopii eksploatacyjnych w procesie przepisywania obrazu z negatywów 35 mm). Nie bez znaczenia był zapewne też koszt takiego przedsięwzięcia, brak odpowiedniego sprzętu i doświadczonych z nim operatorów.

Jedyną produkcją fotografowaną na filmie 70 mm, w której znaczący udział miała polska kinematografia był obraz Sygnały MMXX (reż. Gottfried Kolditz, 1970). Film został zrealizowany w koprodukcji NRD i Polski, przy czym głównymi zdjęciami zajęła się strona niemiecka. Do zdjęć szerokoformatowych, których autorem był Otto Hanisch, wykorzystano opracowany w NRD standard DEFA 70.

Dziś

Pojemniki z kopiami 70 mm (Filmoteka Narodowa)
Fot. 2. Pojemniki z pozostałościami kopii 70 mm przechowywane w Filmotece Narodowej
(fot. M. Gil)
Ocalały w Filmotece Narodowej akt Ziemi obiecanej
Fot. 3. Ocalały w Filmotece Narodowej akt „Ziemi obiecanej” w trakcie rozpakowywania
(fot. M. Gil)

Standard 70 mm był w Polsce w użyciu krótko, prawdopodobnie nie dłużej niż przez dekadę. Nie dysponujemy jednak w tej chwili precyzyjnymi informacjami o datach demontażu sprzętu we wszystkich kinach, ani też o miejscu ostatniej projekcji. Przykładowo, projektory UP700 zainstalowane w gdańskim kinie Znicz zostały zastąpione krajowymi aparatami Prexer 622 (wyłącznie 35 mm) ok. roku 1985. UP700 zezłomowano w roku 2000 (projektory, wraz z resztkami kopii Przeminęło z wiatrem wywieziono po prostu na pobliskie wysypisko śmieci). Projektory w poznańskim kinie Apollo (również UP700) były całkowicie sprawne, chociaż już wyłączone z użytku, jeszcze do 2003 roku (w którym zostały zezłomowane).

Ciekawszą historię miała aparatura 70 mm zainstalowana w warszawskich kinach. W pierwszej połowie lat 80. dyrekcja warszawskiego Okręgowego Przedsiębiorstwa Rozpowszechniania Filmów podjęła decyzję o modernizacji projektorów UP700. Zdecydowano się na wymianę przestarzałych i niewygodnych w użyciu latarni opartych na lampach łukowych (elektrody węglowe) na nowocześniejsze źródło światła. W efekcie tych działań aparaty Pyrcon UP700 w kinach Relax i Oka wyposażono w nowoczesne lampy ksenonowe. Jest bardzo prawdopodobne, że tak zmodyfikowane były najdłużej utrzymanymi w eksploatacji projektorami 70 mm w Polsce: jeden egzemplarz UP700 w kinie Relax używany był jako jednostka rezerwowa do czasu likwidacji kina w roku 20065.

Powyższe przykłady każą przypuszczać, iż niektóre polskie kina mogły utrzymać teoretyczną zdolność projekcji 70 mm aż do początków XXI wieku. Czy takie próby były podejmowane – nie wiemy.

Wiedza o zachowanych szerokoformatowych kopiach eksploatacyjnych polskich filmów jest również szczątkowa. Z całą pewnością w Bratysławie znajduje się bardzo dobrze zachowana kopia Potopu (była prezentowana w roku 2007 w Krnovie) i niemal kompletna kopia Kazimierza Wielkiego (znajduje się w Krnovie, była prezentowana w roku 2008). W Oddziale Łódzkim Filmoteki Narodowej znajdują się fragmenty kopii Ziemi obiecanej, Kopernika i Sygnałów MMXX (najczęściej pojedyncze akty – wyjątkiem jest Kopernik, w przypadku którego zachowało się 10 z 15 aktów)6. Spośród kopii znajdujących się w Filmotece Narodowej, bliższej analizie poddany został ocalały akt Ziemi obiecanej (fot. 1., fot. 3.). Jest on w niemal idealnym stanie technicznym (jakość emulsji i podłoża, stan zachowania barw) i po drobnej konserwacji z pewnością będzie nadawał się do projekcji7.

^ na górę

Przypisy:

  1. Kolejnym obiektem zaprojektowanym od podstaw do projekcji szerokoformatowej było warszawskie kino Relax, oddane do użytku dopiero w roku 1970 (często mylnie uznawane za pierwsze polskie kino przystosowane do standardu 70 mm). ^
  2. Pałaszewski T., Taler K. Kino 70 mm w Polsce. Kinotechnik: nr 285(4) 1972. a b
  3. Mały rocznik filmowy 1976. Warszawa: Redakcja Wydawnictw Filmowych CWF.^
  4. W ramach festiwalu KRRR, w tamtejszym kinie Mir 70, organizowane są doroczne pokazy filmów 70 mm. Adres strony festiwalu: http://www.krrr.cz/. ^
  5. Informacje na temat losów aparatury 70 mm w warszawskich kinach otrzymaliśmy od p. Dariusza, niegdyś zawodowego kinooperatora. Dziękujemy! ^
  6. Dziękujemy p. T. Wijacie z Filmoteki Narodowej za umożliwienie wglądu do archiwum. ^
  7. Starsze kopie filmowe wykonane na materiałach dostępnych w krajach dawnego bloku wschodniego (ORWO, Swiema) zachowują się na ogół lepiej, niż te wykonane w krajach zachodnich. Dotyczy to oczywiście materiałów niewyeksploatowanych i przechowywanych w dogodnych warunkach. ^

^ na górę